Landelijke invoering klein en eenvoudig stembiljet
Vanaf 2029 is het de bedoeling dat iedereen in Nederland zijn stem uitbrengt via het nieuwe stembiljet. Dat schrijft minister Heerma van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) in een brief aan de Tweede Kamer, over de evaluatie van de laatste 2 verkiezingen. Afgelopen jaren is tijdens verkiezingen al geëxperimenteerd met het biljet dat kleiner en overzichtelijker is. Heerma bereidt nu een wetsvoorstel voor om het biljet landelijk in te voeren.
Op het nieuwe stembiljet kruist de kiezer de partij met logo aan én het nummer van de kandidaat waarop diegene wil stemmen. Deze kandidaten en nummers zijn te vinden op een lijst in het stemhokje en staan niet meer op het biljet zelf, waardoor dit veel kleiner is. Voor kiezers is het stembiljet daardoor handzamer, overzichtelijker en beter leesbaar en de partijlogo’s zorgen voor herkenning. Daardoor kan er sneller en gestructureerder geteld worden. Ook raken stembussen minder snel vol.
Kiezers, gemeenten en stembureauleden zijn dan ook positief over het biljet, waarop minister Heerma heeft besloten dit landelijk in te voeren en hiervoor een wetsvoorstel te maken. Tijdens de Europese verkiezingen in 2029 zal het biljet dan voor het eerst worden gebruikt. Dit kan niet eerder, omdat eerst de Kieswet moet worden gewijzigd. Bovendien geeft dit tijd om de overgang ook praktisch goed voor te bereiden.
Maatregelen tegen onbedoeld ongeldige stemmen
Het aantal ongeldige stemmen ligt met het nieuwe stembiljet iets hoger. Het gaat dan vooral om stemmen op een kandidaatnummer dat niet bestaat bij de gekozen partij omdat deze minder kandidaten heeft. Onderzoek toont aan dat kiezers die een niet-bestaand kandidaatsnummer inkleuren, wel een bewuste partijkeuze maken. Om recht te doen aan deze intentie en het aantal ongeldige stemmen te verminderen, maken we mogelijk dat, een stem op een niet-bestaand kandidaatsnummer voortaan naar de lijsttrekker van de gekozen partij gaat en de stem geldig is. Dit sluit aan bij de manier waarop wordt omgegaan met stembiljetten waarop enkel een partij is aangekruist. Om ongeldige stemmen te voorkomen, zet het ministerie van BZK samen met gemeenten onverminderd in op goede voorlichting.
Onderzoek volmachtstelsel
Uit de evaluatie van de verkiezingen blijkt verder dat deze eerlijk, transparant en controleerbaar zijn verlopen. De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen lag met 53,8% iets hoger dan 4 jaar geleden.
Tijdens de gemeenteraadsverkiezing in de gemeente Gorinchem zijn concrete aanwijzingen gevonden voor het ronselen van volmachten. De politie en het OM doen hier momenteel onderzoek naar. Om het ronselen van volmachten in de toekomst te voorkomen, laat de minister onderzoek doen naar het volmachtstelsel. In september komt meer duidelijkheid over de opzet van dit onderzoek.
Weerbaarheid verkiezingsproces
Rond de gemeenteraadsverkiezingen zijn signalen waargenomen van mogelijk buitenlands gestuurde, gecoördineerde online beïnvloeding. Onderzoek laat geen bewijs zien van grootschalige of doorslaggevende invloed op de uitslag. De minister werkt aan de oprichting van een organisatie die buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging (FIMI) kan opsporen. Hierover komt eind dit jaar meer duidelijkheid. Frankrijk, Zweden en Duitsland hebben vergelijkbare organisaties en gelden als voorbeeld voor Nederland.
Bedreiging en intimidatie
In de aanloop naar de verkiezingen was er een toename van bedreiging en intimidatie richting (kandidaat) politieke ambtsdragers en partijvrijwilligers, zowel online als fysiek. Dit treft vrouwen vaker en harder dan mannen, wat de ondervertegenwoordiging van vrouwen in het lokaal bestuur verder kan versterken. Daarom is het belangrijk om onophoudelijk te normeren en politieke ambtsdragers te ondersteunen bij de uitvoering van hun democratische en rechtsstatelijke taken. Het ministerie van BZK doet dat onder meer via het programma Weerbaar Bestuur, en werkt samen met de stichting Stem op een Vrouw aan de veiligheid van vrouwelijke kandidaten.
Bredere inzet voor een weerbare rechtsstaat
Deze genoemde acties passen binnen een bredere inzet van minister Heerma voor een weerbare democratische rechtsstaat. Deze inzet gaat allereerst over het versterken van instituties, zoals het beschermen van grondrechten uit de Grondwet, versterken van het stelsel van politieke partijen, vrije verkiezingen en de werking van het openbaar bestuur. Ten tweede gaat het over het versterken van betrokkenheid bij de democratie. Daar zetten veel mensen zich iedere dag al actief voor in, zoals bijvoorbeeld vrijwilligers, raadsleden en buren die initiatieven organiseren. Het kabinet investeert dan ook in initiatieven die de democratie verankeren in de samenleving zelf, zoals het Gemeenschapsfonds en financiële steun aan ProDemos.